زنا و لواط را از مصاديق آن شمرده و فرموده : « وَلا تَقْرَبُوا الزِّنى إِنَّه كانَ فاحِشَةً » « 1 » . و از لوط حكايت كرده كه در باره لواط فرموده : « أتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ » « 2 » . * ( « يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الإِثْمِ وَالْفَواحِشَ » ) * - با در نظر گرفتن اينكه اين سوره در مكه نازل شده جمله مورد بحث اشاره اى است اجمالى به احكامى كه بعد از اين در باره تحريم گناهان كبيره و فواحش تشريع مىشود . * ( « وَإِذا ما غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ » ) * - اين جمله اشاره است به فضيلت عفو در هنگام غضب كه از بارزترين صفات مؤمنين است ، و به همين جهت اينطور كه ملاحظه مىكنيد تعبير كرده ، و نفرموده « و يغفرون اذا غضبوا » چون در آن تعبير از چند جهت تاكيد به كار رفته ، و مانند تعبير دوم عفو و مغفرت را منحصر در صورت غضب نكرده . * ( « وَالَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقامُوا الصَّلاةَ . . . » ) * كلمه « استجابت » به معناى اجابت و پذيرفتن است . و منظور از اينكه فرمود « مؤمنين پروردگار خود را استجابت مىكنند » به شهادت سياق اين است كه اعمال صالحى كه خدا از ايشان خواسته انجام مىدهند ، و اگر بعد از آن در بين همه تكاليف الهى نام نماز را به ميان آورد و فرمود « و نماز به پا مىدارند » از باب ذكر خاص بعد از عام است و به خاطر اهميت و شرافتى است كه نماز دارد . علاوه بر اينكه از ظاهر كلام برمىآيد كه اين آيات مكى است و در مكه ساير واجبات از قبيل زكات و خمس و روزه و جهاد واجب نشده بود . در جمله مورد بحث نيز همان حرف كه در جمله * ( « وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الإِثْمِ » ) * زديم مىآيد ، يعنى اين جمله هم اشاره اى است اجمالى به اينكه به زودى دستوراتى در باره اعمال صالح مىرسد . و اين كلام در جمله ذيل نيز جارى است . * ( « وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ » ) * - راغب مىگويد : كلمه « تشاور » و « مشاورت » و « مشورت » به معناى استخراج رأى صحيح است ، به اينكه آدمى در مواقعى كه خودش در باره كارى رأى صحيح ندارد ، به ديگرى مراجعه كند و از او رأى صحيح بخواهد . و اين كلمه از ماده « شور » گرفته شده ، عرب مىگويد : « شرت العسل » يعنى من عسل را از كندويش استخراج كردم . و در قرآن كريم نيز سخن از « مشاوره » رفته ، فرموده : « وَشاوِرْهُمْ فِي الأَمْرِ » .

--> ( 1 ) به زنا نزديك نشويد كه اين عمل فاحشه است . سوره اسرى ، آيه 32 . ( 2 ) آيا پيش چشم يكديگر مرتكب فاحشه مىشويد . سوره نمل ، آيه 54 .